دره صوف سر زمین آزادگان

اولین مدرسه دینی در هزاره جات

با وجود این که تسنن و تشیع، دو جریان مهم مذهبی، دوامدار در افغانستان بوده و هستند، ولی برخورد نظام های سیاسی و حکومتی، هیچگاه، در برابر این دو جریان، یکسان نبوده است. زیرا دولت های وقت، جریان تشیع را، به عنوان یک جریان مخالف و معترض و تسنن را به عنوان نیمه جریان موافق وحامی دولت، تلقی می­نموده اند؛ وقت که دوره­ای حکومت سیاه عبدالرحمان را مطالعه می­نماییم، متوجه می­شویم که با لگد مال کردن کرامت انسانی، درِ مدارس و مکاتب را، برای همیشه برروی مردم ما بسته بودند. سیاست عبدالرحمان، حمایت از سر زمین سوخته بود، که در آن هیچ جنبنده­ی، توان زیست وحرکت دوباره را نداشت، سیاست قبیلوی عبدالرحمن، تداوم خشونت و انهدام کامل کتابخانه ها ومنابع طبیعی، کاریزها، زیر بنا ها بود، تخریب باغ ها ومراکز آبیاری، به نوعی حس غریزی امیر وحشی را ارضا می­کرد.

در اواخرسده نوزدهم، پزشک و عکاس دربار حکومت امیرعبد الرحمان، دوکتر لیلیاس همیلتونDr. Lillias Ann Hamilton می­نویسد: (با قتل عام های فجیع و آتش زدن خانه ها وکتاب ها، دیگر آفتاب علم و دانش، در سر زمین هزارستان، غروب کرد و باور نمی­شد باز هم جوانه بزند[1].

از این رو، بر خلاف اهل سنت، که دارای مدارس دینی و دولتی بوده اند؛ شیعیان افغانستان، مدارس دینی یا دولتی نداشته و مدارس دینی آنها همه غیر دولتی بوده­اند. گرچه هزاره­های افغانستان، تاریخ خالی از در بدری و قتل عام ها، کمتر به یاد دارند، ولی هیچگاه به اندازه یک قرن اخیر، به مشکل مواجه نبوده اند. چنانچه از بررسی تاریخ گذشته بر می­آید، بد ترین شرایط برای هزاره ها، سال های 1258 الی 1380ه.ش بوده­است، در طول این سالیان، تمام مراکز علمی و فرهنگی، حتی کتاب های تاریخی و مذهبی هزاره ها، محو و نابود گردیدند، که شرح این ماجرا، با طول و تفسیر، در جلد دوم و سوم سراج التواریخ ملا فیض محمدکاتب هزاره و در کتاب پژوهشی در تاریخ هزاره ها نوشته: دانشمند شهیر کشور حاج کاظم یزدانی، به تفصیل آمده است.

ولی یاد آوری این موضوع ضروری است که گفته اند: هیچگاه، علما و بزرگان هزاره، از سعی و تلاش، در جهت تأسیس مدارس دینی و احیاء هویت فراموش شده­ی خویش، دست برنداشته اند. از جمله حضرت آیت الله حاج شیخ میرزا حسین، معروف به آخوند حاجی، برای اولین بار در دره صوف، دست به تأسیس مدرسه دینی می­زند که به عنوان ام المدارس، شهرت در سطح هزارجات دارد[2].

در همین مورد، مرحوم شیخ عبدالحسین آخوند زوار می­گوید: آیت الله حاج شیخ میرزا حسین، آدم باغیرتی بود و در آن زمان، در تمام نقاط کشور، حتی یک مدرسه دینی رسمی، وجود نداشت و مدرسه آخوند حاجی، اولین مدرسه دینی، در سطح هزارجات بود، که به طور رسمی، توسط ایشان، در منطقه دره صوف تأسیس گردید و شاگردان زیادی، از تمام مناطق هزاره نشین، در این مدرسه جمع شدند، که دومین مدرسه را، آیت الله شیخ علی جمعه نوالی، ساخت و سومین مدرسه دینی را ملا دوست محمد آخوند در پسقل دایمیرداد ساخت و چهارمین مدرسه را آقای سید عالم، در دهن شرط بلخاب، تأسیس نمود و پنجمین مدرسه دینی را، مردم محله چهارکنت و ششمین مدرسه را شیخ خادم حسین کوه بیرون بهسود ساخت، که تقریباً با مدرسه ملا دوست محمد آخوند همزمان تأسیس گردید[3].

با گذشت چهل سال از تأسیس حوزه علمیه در دره صوف، تمام مردم هزاره، در سراسر هزاره جات، جرأت پیدا کردند، که مدرسه دینی رسمی خویش را، در سال های1340،1360 ،1339در شهر ها و ولایات کشور، تأسیس ونوسازی کنند[4]، از این لحاظ می­توان گفت دره صوف روزگاری مرکز علم وفقاهت بوده است[5].

حضرت آیت الله حاج شیخ عبدالحکیم صمدی جاغوریH در سال ل 1358ه.ش در رأس هیئت شش نفری سفر در شمال افغانستان داشت[6] در «سفر نامه ترکستان زمین[7]» خود نوشته اند: در دره صوف همان مدرسه­ای است که رجال وشخصیت های علمی و نامدار تشیع مانند: آیت الله سید ابوالقاسم بلخی، آیت الله سید میرحسین خاساری، آیت الله سیدمحمدسرور واعظ، آیت الله شیخ سلطان محمد ترکستانی، آیت الله شیخ محمد امین افشار، آیت الله سید نادر بحر، آیت الله محمد اسماعیل مبلغ، آیت الله سید میرحسین مدرس شریفی چارکنت،آیت الله شیخ محمد موسی اخلاقی، آیت الله شیخ محمد جواد نجفی، آیت الله شیخ عبد الحسین، آیت الله سید نجفی شمشیری، آیت الله شیخ عطاالله توسلی، شیخ یعقوب علی قندهاری، علامه شهید اسماعیل بلخی، مولوی اسحاق نوری قندوزی، ملا دیدار پدر علامه یعقوب علی توسلی، مدیر مسؤل مدرسه امامیه کویته پاکستان، آیت الله شیخ خادم حسین کوه بیرون بهسود، مولوی نورالحق هراتی، ملا ملک روی دو آب، شیخ محمدعلی جبرئلی، شیخ حسن مصباح بلخی،آخوند بکک از یکاولنگ و...، خودم شیخ عبدالحکیم صمدی جاغوری، تحصیل گرده ایم و روز گاری، افتخار شاگردی حضرت آیت الله حاج شیخ میرزا حسینe دره صوفی را داشتیم، دره صوف همان دره­ای است، که روز گاری به نجف اشرف و قم ثانی معروف بود، دره صوف همان منطقه­ای است که سران جهادی را پناه داد وبالاخره شرنگ تلخ شکست روسها و طالبان از همانجا رقم خورد، دره صوف سیمای تأثیر گذار و برازنده­ای در تاریخ هزارجات دارد. این خطه، از دیر باز، مرکز تشیع و پایگاه ستارگان علم وادب بوده و امروزه پس از گذشت قرنها، ستارگانش چشم وچراغ ملت های مسلمان، به حساب می­آیند. دره صوف از دیر زمان با حوزه های بزرگ علمیه شیعه، در نجف اشرف، قم ومشهد، در تماس بوده­ است، در دشوار ترین ایام و سیه روزی ها، از حرکت نیفتاده است، بر همین اساس، مدارس دینی و روحانیت دره صوف، از سایر مناطق شیعه نشین(هزار جات) مجزا، و پیشگام بوده است و بیشترین طلاب از همین خطه مصدر خدمت بوده اند

منابع:

[1] دختر وزیر، بانوی زیبای هزاره نویسنده دکتر لیلیاس همیلتون Dr. Lillias Ann Hamilton ص256 سال1984م

[2] مجله اوقاف،«مدرسه ها» شماره دوم، صفحه 30، سال:1350. رهنمائی بامیان، انجمن تاریخ افغانستان، صفحه 22-34 سال 1334، احمدعلی کهزاد

[3] نقل قول ملاغلام علی کربلائی خواجه بلند بهسود

[4] شیعیان افغانستان، نویسنده:محمدعزیزبختیاری، صفحه:244-245

[5] آشنائی با بناهای تاریخی مدارس افغانستان نویسنده: احمدعلی کهزاد، انتشارات مدرسه، چاپ چهارم، صفحه 189

[6] مشاهیر تشیع در افغانستان ج2 ص161سال1379 عبدالحمید ناصری داودی،انتشارات امام خمینی

[7] سفر نامه ترکستان زمین، آیت الله حاج شیخ عبدالحکیم صمدی جاغوری صص14،16

[1] دختر وزیر، بانوی زیبای هزاره نویسنده دکتر لیلیاس همیلتون Dr. Lillias Ann Hamilton ص256 سال1984م

[2] مجله اوقاف،«مدرسه ها» شماره دوم، صفحه 30، سال:1350. رهنمائی بامیان، انجمن تاریخ افغانستان، صفحه 22-34 سال 1334، احمدعلی کهزاد

[3] نقل قول ملاغلام علی کربلائی خواجه بلند بهسود

[4] شیعیان افغانستان، نویسنده:محمدعزیزبختیاری، صفحه:244-245

[5] آشنائی با بناهای تاریخی مدارس افغانستان نویسنده: احمدعلی کهزاد، انتشارات مدرسه، چاپ چهارم، صفحه 189

[6] مشاهیر تشیع در افغانستان ج2 ص161سال1379 عبدالحمید ناصری داودی،انتشارات امام خمینی

[7] سفر نامه ترکستان زمین، آیت الله حاج شیخ عبدالحکیم صمدی جاغوری صص14،16